ژئوفاژيا[1]، بيمارى ناشى از وجود خاک در رژيم غذايى
ليلا مهرپرتو، کارشناس گروه زمين شناسى زيست محيطى
سازمان زمين شناسى و اکتشافات معدنى کشور
 
    بارها شاهد بوده ايم که گروههاى گوناگونى از مردم در رده هاى سنى مختلف به  خوردن چيزهاى نامعمولى همچون خاک، گچ، گل، يخ و ... مبادرت مى ورزند. تمايل به  خوردن چنين موادى مى تواند از جنبه هاى گوناگونى مانند روان شناسى، بهداشت و  سلامت، زمين شناسى و ... تحت مطالعه و بررسى قرار گيرد. براى مثال ديده شده  افرادى که به کم خونى مبتلا هستند، ناخواسته ميل شديدى به خوردن يخ دارند. تمايل  به بلع خاک در انسانها و حيوانات را ژئوفاژيا مى نامند. هرچند اين امکان وجود  دارد که روزانه مقاديرى خاک ناخواسته وارد بدن شود. تنفس، مصرف برخى فرآورده هاى  دارويى نمونه هايى از بلع غير عمدى خاک به شمار مى روند.همانطور که اشاره  شد برخى انسانها و حيوانات تمايل به خوردن چيزهاى نامعمول ديگرى به جز خاک  دارند. در دانش  پزشکى تمايل به خوردن چنين موادى را پاگوفاژيا نام نهاده اند. ژئوفاژيا  در حيوانات به صورت ليسيدن نيز مطرح مى باشد، که در نتيجه آن نمکهاى محلول،  شنهاى نامحلول و برخى کانيها وارد بدن حيوان خواهند شد.  گزارشاتى مربوط به قرن شانزدهم موجود است که پاگوفاژيا در پرنده اى به نام زاغى با نام علمى pica pica  وجود داشته است. اين حيوان  تمايل به خوردن زغال، خاکستر، گچ، شن، کود حيوانى،  غبار، برف و يخ داشته است.  موجودات نظير موريانه ها تمايل به خوردن خاک خشک و  گياخاک دارند. در انواع  گوريلها در آفريقاى مرکزى و طوطى دم بلند در آمريکاى جنوبى  نيز نمونه هايى از ژئوفاژيا ديده شده است. براى نمونه دسته هاى طوطى هاى  رنگارنگى که هر روز براى غذا خوردن به جنگلهاى بارانى و حاره مى روند، پيش از آن از  شنهاى حاشيه رودخانه تغذيه مى کنند.

 

 
خاکخوارى در زنان باردار و کودکان مى تواند ناشى از بروز بيمارى خاصى و يا برطرف سازى کمبود عنصرى خاص ايجاد شود.
 در زمان ارسطو،  ژئوفاژيا در ميان جوامع بومى به عنوان دارويى براى درمان مسموميت شناخته شده بود و چه بسا در دوره هاى  قحطى غذا تعداد افراد ژئوفاژيکى فزونى مى يافت.   پژوهشهاى صورت گرفته توسط دانشمندان سازمان زمين شناسى بريتانيا بيانگر اين مطلب است که منابع خاکى بسيارى از عناصر ضرورى و کمياب مورد نياز بدن را بيش از منابع گياهى تأمين مى کنند. گفتنى است کشورهاى پيشرفته اى نظير بريتانيا پژوهشهاى بسيارى در مورد اين بيمارى انجام داده اند. در يکى از اين گزارشها مصاحبه اى با برخى بيماران انجام گرفته است. يکى از بانوان بيمار در  مصاحبه چنين مى گويد: ”تا زمانى که شما خاک مى خوريد، نه اشتهايى براى غذا خوردن داريد و نه مى توانيد بخوابيد.“  يکى ديگر از بيماران نيز مى گويد: ”پس از باران خاک مزه خيلى خوبى مى دهد و مهم نيست که شما در آشپزخانه منزلتان باشيد يا در حمام و يا حتى در صحرا.“
 
از کنيا گزارش شده که يک بيمار ژئوفاژيکى در روز معمولاً 20 گرم خاک مى خورد. اين ميزان تقريباً 400 بار بيش از مقدار خاکى است که در پى بلع ناخواسته خاک در اثر تماس دست با دهان وارد بدن مى شود(حدود50 ميلى گرم در روز). با ورود اين مقدارخاک به بدن ميزان عناصرغذايى کمياب ضرورى بالا مى رود. به دليل تداوم اين روند  و بزرگ نمايى بيولوژيکى، درجه سمى بودن اين عناصر در بدن افزايش مى يابد که اين امر به ويژه در محيطهاى آلوده شهرى و مناطقى که عمليات استخراج معدنى در آنها صورت مى گيرد به وضوح قابل مشاهده است.
 

 
گفتنى است مقادير قابل توجهى خاک و آلودگى هاى مربوط به آن از طريق مواد غذايى به بدن وارد مى شود. در آفريقا براى محافظت از لوبياى قرمز و بادام زمينى از خاک خشک به عنوان نمگير استفاده مى شود. در اروپا نيز در اوايل قرن بيستم از خاک در فرآيند تهيه آرد و کره استفاده مى شده است. شواهد تاريخى نشان مى دهد که نانهاى مصرفى مردم مصر باستان به سبب آنکه در معرض بادهايى که شن فراوانى داشتند قرار مى گرفتند، باعث خرابى زودهنگام دندانها مى شدند.
 
همانطور که اشاره شد سازمان زمين شناسى بريتانيا[2] پژوهشى را پيرامون بررسى ميزان دسترسى بيولوژيکى عناصر کمياب سمى مانند آرسنيک و سرب در خاکهاى اين کشور به ويژه در مراکز صنعتى و مناطقى که در زمينه معدنکارى فعال هستند آغاز کرده است. پيرو اين مطالعات ميزان سهم عناصر در ابتلا به ژئوفاژيا و نيز ارزيابى جاهايى که بيشتر در معرض خطر هستند اهميت ويژه اى دارد. با آن که اصلاح خاکها به منظور پاک سازى آنها از آلودگيهاى موجود دشوار و دست نيافتنى به نظر مى رسد، تلاش براى پاک ساختن خاک و بالاتر از آن محيط زيست براى داشتن زندگى سالمتر و در عين حال رسيدن به توسعه پايدار و پيشبرد صنايع سبز اجتناب ناپذير مى باشد.
اميد است در آينده اى نزديک با توجه به فعاليتهاى گروه زيست محيطى سازمان زمين شناسى کشور ما نيز به پيشرفتهايى در اين زمينه نائل گردد.
 
 

مرجع

      1.        Smith,  Barry.2004.” Geophagia, the hazards to health of soil in the diet “  .earthwise. BGS.
2- روزنامه ايران، سال پانزدهم، شماره 3261، مندرج در 7/2/84


[1] . Geophagia

[2] . BGS or British Geological Survey