جيوه و زمين شناسى پزشکى
ليلا مهرپرتو lmehrparto@yahoo.com
گروه زمين شناسى زيست محيطى
 
جيوه فلزى نقره اى رنگ است که در طبيعت در فازهاى جامد، مايع و گاز وجود دارد ولى در دماى معمولى اتاق به صورت مايع است. غلظت جيوه در اغلب خاکها بين 10 تا 60 ppb  مى باشد. اين عنصر در کانسارهاى جيوه و در کانى سينابرو( به صورت رگه اى)، در سنگهاى آتشفشانى و نيز چشمه هاى آب گرم وجود دارد. در بيشتر سنگهاى آذرين اين عنصر به وفور وجود دارد. بطورطبيعى آبهاى سطحى به ميزان بسيار کمى جيوه دارند و استفاده هاى صنعتى، پزشکى و علمى جيوه و ترکيبات آن موجب ورود اين عنصر به آنها مى شود. استفاده از قارچ کشهايى که در ترکيب آنها جيوه به کار رفته، ضايعات آمالگام ( مواد پر کننده دندان)، صنايع داروسازى و کاغذ سازى، برخى از روشهاى استخراج طلا و روى، سوختهاى فسيلى مانند بنزين و زغال سنگ، صنايع توليد کننده سود سوزآور و فرآيند تهيه سيمان از ديگر منابع ورود جيوه به اکوسيستم طبيعى به شمار مى روند. ( شکل 1)
 

شکل 1: يکى از راههاى انتشار جيوه در هوا فعاليتهاى صنعتى و عدم پايبندى به اصول زيست محيطى است.
 معمولترين شکلهاى جيوه عبارتند از جيوه عنصرى، معدنى و متيل جيوه که هر سه در مقادير بالا اثرات زيانبارى را روى سلامت انسان و محيط زيست مى گذارند. متيل جيوه در آب محلول است و به حضور در بافتهاى زنده تمايل دارد. به دليل حلاليت در لپيدها جيوه قادر است به سوى مغز، نخاع و اطراف جفت منتقل شود. فعل و انفعالات شيميايى و فعاليتهاى باکترى هاى موجود در درياچه ها و باتلاقها در شرايطى ويژه جيوه را به اشکال سمى آن تبديل مى نمايد ( شکل 2).
 

شکل 2: به دنبال فرايندهاى شيميايى و فعاليتهاى باکتريايى جيوه به متيل جيوه تبديل مى شود که بسيار خطرناک است.
 اين عنصر و ترکيبهاى آن به آسانى وارد بدن پلانکتونها و ماهى هاى کوچک شده و بدين ترتيب وارد زنجيره غذايى مى شوند. بدين ترتيب ماهى هاى بزرگتر، پرندگان و پستاندارانى که غذاى خود را از دريا به دست مى آورند دچار مسموميت مى شوند و با توجه به اينکه اين جانوران از تعداد زيادى ماهى آلوده استفاده مى کنند؛ اين امر سبب بزرگ نمايى بيولوژيکى جيوه در بدن آنها و مسموميت شديد مى شود ( شکل 3).                                              

شکل3: ماهى هاى بزرگتر به دليل اينکه از تعداد زيادى ماهى کوچکتر براى تغذيه استفاده مى کنند جيوه زيادى را در خود جمع مى کنند که اين امر سلامت ديگر جانوران و انسانهايى که از آنها استفاده مى کنند را تهديد مى نمايد.
بدين ترتيب مى توان گفت تغذيه، يکى از مهمترين منابع ورود جيوه به بدن انسان به شمار مى رود. بنابراين مردمى که به سبب عادت هاى غذايى و يا شرايط زيست بوم محل زندگى خود به غذاهاى دريايى گرايش دارند در صورت آلوده بودن آبزيان به شدت در معرض خطر مسوميت جيوه قرار دارند. کوسه، اردک ماهى، اره ماهى، ماهى تن از جمله ماهيانى هستند که امکان تمرکز جيوه در آنها بسيار بالاست ( شکل 4).
 

شکل 4: مصرف ماهى مسموم به جيوه يکى از مهمترين راههاى انتقال جيوه به بدن انسان است.
سلنيوم مى تواند تا حدودى اثر سمى جيوه را براى ماهى ها و موجوداتى که از آنها تغذيه مى کنند، کاهش دهد.
جيوه نقشى در هيچ يک از عملکردهاى فيزيولوژيکى انسان ندارد. سازمانهاى بهداشت جهانى WHO)) و خواروبار جهانى ( FAO) حد مجاز قرارگيرى در معرض جيوه را 5/0 تا 5/1 ppm معين نموده اند. جيوه بر روى سيستم عصبى (مغز، نخاع و سلسله اعصاب) مستقيماًَ آثار زيانبارى دارد. به علاوه بر روى سيستم عصبى در حال تکامل جنين و کودکان خردسال نيزنقشى تخريب کننده دارد ( شکل 5 و6)      

شکل 5و6: جنين و کودکان نوزاد و خردسال بيش از سايرين از آثار سوء ناشى از جيوه در معرض خطر هستند.
لذا زنان باردار بايد به شدت از سميت جيوه دورى گزينند. چرا که حتى اگربه ظاهرخطرى مواجه مادر نباشد، ممکن است جنين دچار آسيبهاى جبران ناپذيرى گردد. افراد بالغى که در معرض متيل جيوه قرار مى گيرند به تدريج دچار لرزش دستها، بى حسى و سوزش و خارش در لبها، زبان و انگشتان مى شوند. تأثيرات عمده جيوه بر بدن انسان مشابه سرب مى باشد. مسموميت با جيوه در طولانى مدت روى راه رفتن، بينايى، شنوايى و قدرت سخن گفتن اثر مى گذارد. مسموميت با متيل جيوه در مقادير بسيار بالا مى تواند کشنده باشد. شواهدى مبنى بر سرطانزا بودن ترکيبات جيوه وجود ندارد. در بعضى از گياهان و حشرات جيوه موجب جهش هاى ژنتيکى، ناهنجارى و اختلالات کروموزومى مى گردد.
جيوه مى تواند از طريق تنفس نيز خطرآفرين باشد. بسيارى از شمعهايى که مردم سراسر دنيا به مناسبتهاى گوناگون روشن مى کنند داراى ترکيبات جيوه هستند که سلامت انسان و محيط زيست را تهديد مى نمايد.
 با توجه به اينکه بشر علاوه بر اينکه  همواره در معرض مخاطرات گوناگون طبيعى نظير سيل، زلزله، زمين لغزش و... قرار دارد،  خطرات  ناشى از مسموميت به عناصر فلزى سنگين، نا مناسب بودن pH خاک، سختى آب و ...  نيز روزانه زندگى، رفاه  و سلامت ساکنين کره خاکى را تهديد مى نمايد. بدين منظور مطالعات زمين شناسى پزشکى در سايه علم زمين شناسى زيست محيطى راهکارهايى را جهت دورى از مشکلاتى که در پى فرايندهاى گوناگون زمين شناسى، شيمى زمين و سميت عناصر، سختى، اسيديته و ...  گريبان گير بشر مى باشد ارائه مى دهد. در اين بين دعوت به پايبندى به اصول و ضوابط زيست محيطى، پيشبرد صنايع به سمت صنايع سبز، تغيير روش کار در بسيارى از فعاليتهاى معدنى با الگوبردارى از کشورهاى پيشرفته در امر صنعت و حفظ محيط زيست، عملکرد بر اساس استانداردهاى زيست محيطى و التزام صنايع و سازمانهاى مربوطه به دريافت  گواهينامه هاى مديريت زيست محيطى مانند ISO 14000 ، بررسى هاى مرتب پزشکى بر روى مردم بومى مناطقى که بيم آلودگى و مسموميت در آنها مى رود امرى ضرورى به نظر مى رسد. اميد آنکه بتوانيم بيش از پيش در پيشبرد هرچه بهتر دانش زمين شناسى پزشکى گام برداريم.
 منابع:
1. Break international incorporated, Literature review of environmental toxicity of Mercury, Cadmium, Selenium and Antimony in metal mining effluents, 2002
2. Sarkar.B,Heavy metal in the environment, 2002
3. Singh.V.P, Toxic metals and environmental issues, 2005
 
4. غضبان، ف، زمين شناسى زيست محيطى، انتشارات دانشگاه تهران، 1381
5 .  مر، ف، زائرى، خ،عناصرزمين، دانشگاه شيراز، 1382  
6 . اسماعيلى سارى ،عباس؛ 1381 ؛“آلاينده ها، بهداشت و استاندارد در محيط زيست” ؛ انتشارات نقش مهر.